zondag 27 januari 2019

Muziek en literatuur : Anna Enquist - Contrapunt.


(opgelet spoiler alert)

Het kan in de betere boekhandel niet meer ontbreken: een afdeling met muziekliteratuur. Net zoals het wandelen en de natuurbeleving de nodige literaire aandacht krijgt. Als we dan even onthaasten doen we het compleet!

En dan volgt hier een aanbeveling voor degene die graag vertoeven in deze afdelingen (als bezoeker of inkoper): Contrapunt van Anna Enquist. In dit boek laat deze Nederlandse auteur muziek en verdriet elkaar ontmoeten. Het verhaal gaat over een moeder (naamloos) die terugblikt op hoe ze het ouderschap heeft beleefd. Een doodgewoon Hollands gezin. Vader muzikant, moeder in het onderwijs, een zoon en dochter. Het is de relatie moeder-dochter die op pakkende wijze wordt omschreven. Van bij de geboorte tot en met de noodlottige afloop.

" Zien hoe je eigen kind zich beweegt in de wereld buiten het gezin veroorzaakt gemengde gevoelens. Het past niet, denkt ze, dansen gebeurt in de huiskamer, zoals vroeger toen ze een baby'tje was en ik haar, zwierend door de kamer, op de arm hield. Niet met vreemden, niet onder leiding van een ander die haar nauwelijks kent. Is ze gewapend?"

Doordeweekse en voor een ouder herkenbare voorvallen komen aan bod.

"De vader brengt het meisje weg op de eerste schooldag. Met de nieuwe rugzak op schoot zit ze op de voorbank van de auto in haar pas aangeschafte, iets te grote blauwe jas. De moeder neemt het gezichtje tussen haar handen, ze kust haar moedige kind en zwaait de auto na.
'Stop maar op de hoek,' zegt de dochter. 'Ik loop wel verder.' "

En dan is er de muziek. Johan Sebastian Bach. Hoe begin je aan dit werk van deze componist waarvan Maarten 't Hart ooit stelde :

" In het rijk der muziek zijn twee componisten die, om 1 Samuel 10 vers 23 te parafraseren 'van den schouderen opwaarts groter zijn dan al het volk rondom hen.' Torenhoog steken Bach en Mozart uit boven hun componerende leeftijdgenoten."

Reeds enige tijd probeer ik deze componist te doorgronden. Zonder echt groot plan neem ik af en toe kennis van een bepaald werk. Wel dit boek is de ideale introductie. Naast dit verhaal van het opgroeien van de dochter ervaren we hoe de 'moeder' de Goldbergvariaties van Bach opnieuw tracht te spelen. De auteur verwerkt hier een tragische gebeurtenis. In 2001 kwam haar dochter om het leven toen zij op haar fiets werd aangereden door een vrachtwagen (dodehoekspiegel-ongeluk).

Deze Goldbergvariaties (BWV 988) bestaan uit een instrumentele aria gevolgd door dertig veranderingen waarna de aria wordt herhaald. Bach schreef dit werk voor klavecimbel al wordt dit (ook in dit verhaal) ook uitgevoerd op de piano.

" Een uur lang had de vrouw aan de canon gewerkt. Ze had de heldere bovenste stevig neergezet en zorgde dat de tweede stem, een terts lager, een maat later, een fractie zachter, schuchter volgde. Hoewel de stemmen met elkaar in harmonie waren vielen ze nooit echt samen; de tweede bleef een wat zorgelijk commentaar op de eerste."

Er zijn verwijzingen naar andere uitvoerders, de kwestie van interpretaties en subtiele verschillen. Bach heeft de muziek een geschenk gegeven. Steeds opnieuw kan men gissen hoe het moet gespeeld worden. Ik heb dit boek gelezen terwijl ik luisterde naar een uitvoering door de Hongaarse pianist Jenő Jandó, maar er zijn uiteraard zovele andere uitvoerders. Door het internet kan je al gauw andere uitvoeringen beluisteren. Ongelooflijk wat een verschillen van tempo, intensiteit en klank.                 

Maar het is en blijft een boek over de relatie van een ouder tot zijn kind. Kinderen komen er niet met een gebruiksaanwijzing. Het is als een muziekstuk dat er ligt en dat je moet kunnen spelen terwijl je als ouder amper een noot muziek kent. Je maakt fouten, je zet ze recht, probeert opnieuw, je ondergaat de invloed van de buitenwereld en probeert hier op in te spelen. Maar bovenal moet je de mooie momenten koesteren. 

Dank aan Anna Enquist voor dit boek. Dank voor deze introductie en begeleiding bij mijn ontdekking van de componist Johan Sebastian Bach. Maar vooral dank om ons te herinneren aan het mooiste geschenk dat men kan krijgen : ouderschap. 

--

Citaat van Maarten 't Hart komt uit 'Johan Sebastian Bach'. Reeks essays over de componist verschenen  bij 'De Arbeiderspers'

Contrapunt verscheen eveneens bij 'De Arbeiderspers' 





zaterdag 24 november 2018

Middle England



Middle England – Jonathan Coe

Jonathan Coe laat ons via de personages uit twee eerdere romans (‘The Rotter’s Club’ en ‘The Closed Circle’) kennis maken met een Verenigd Koninkrijk dat afstevent op het EU-referendum. Het verhaal speelt zich af tussen 2010 en 2018.


Voor het continent was het resultaat van dit referendum een beetje vreemd. Hier zien we het resultaat beetje bij beetje aankomen. De auteur lijkt je duiding te geven waarom mensen een bepaalde keuze hebben gemaakt. Voor de ‘achterblijvende’ verbaasde Europeaan is dit boek dus een aanrader hoor.

Benjamin Trotter, één van de hoofdpersonages in de andere romans, leeft teruggetrokken op het platteland. Zijn voornaamste bezigheid is het mijmerend verwerken van een mislukte liefdesrelatie en het schrijven van een zeer lange roman. Het overlijden van zijn moeder is blijkbaar het kantelmoment. Zijn vader, Colin, blijkt constant aandacht nodig te hebben. Deze stugge man lijkt degene te zijn die ons de vragen en ergernissen weet te duiden die 'brompotten' in het hart van de Engelse samenleving :

“ What I don’t understand is, where it’s going to end? How we can keep going like this. We don’t make anything any more. If we don’t make anything then we’ve got nothing to sell, so how…how are we going to survive?”

Lois heeft het nog steeds moeilijk een tragisch voorval uit de jaren ’70 te verwerken. Haar geliefde kwam op gewelddadige wijze om het leven. Haar huwelijk met Christopher verloopt stroef. Hun dochter Sophie, een universitair docent, lijkt meer geluk te hebben in de liefde.   

De vriend van Benjamin, Doug Anderton, is als journalist een echte ‘armchaired’ observator en criticus van de regering van premier Cameron. Zijn grootste zorg is zijn opgroeiende progressieve dochter. Wanneer hij een relatie krijgt met een parlementslid van de conservatieve partij blijven de verwijten niet achterwege. Dan is er nog Charlie Chappell, oude schoolvriend van Benjamin. Tragisch figuur die tevergeefs aan de kost tracht te komen als clown door allerlei feestjes op te vrolijken.  

Met deze en nog een reeks andere nevenpersonages gaat Coe aan de slag en gebruikt ze dus om de periode voor en na het Britse EU-referendum te omschrijven. Enkele historische gebeurtenissen komen daarbij aan bod. De beschrijving van de openingsceremonie van de olympische spelen van Londen en hoe de auteur dit verwerkt in zijn verhaal is meesterlijk.


”Wat gebeurde er met het land?” De personages vragen het zich bij momenten zelf af. Ik heb in ieder geval kennis gemaakt met een ander land en met een auteur waarvan ik tot op heden nog niets heb gelezen. Schande!  

Je hebt wel wat kennis nodig van de Britse politiek. Een aanrader evenwel.

---

Adieu to old England, adieu
And adieu tos ome hundred of pounds
If the world had been ended when I had been young
My sorrows I’d never have known


(Passage uit een  lied, Audieu to old England, van Shirley Jones. Komt ook ter sprake in deze roman)



zondag 4 november 2018

Charles Dickens (I)

Recht en Bleak House. Een logisch verband?

London. Michaelmas Term lately over, and the Lord Chancellor sitting in Lincoln’s Inn Hall. Implacable November weather. As much mud in the streets , as if the waters had newly retired from the face of the earth, and it would not be wonderful to meet a Megalosaurus , forty feet long or so, waddling like an elephantine lizard up Holborn Hill.

De klassieke aanhef van de roman “Bleak House”, een vergeten klassieker van de bekende Victoriaanse auteur Charles Dickens (1812-1870). Dit boek gaat over Jarndyce and Jarndyce, een erfeniszaak die al jaren aansleept voor de “Court of Chancery”. Het verhaal is gebaseerd op een beroemde zaak uit 1798.

Dickens kent u misschien van romans als Oliver Twist of David Copperfield, maar Bleak House is zonder enige twijfel zijn beste werk. In dit boek krijgen we heel wat personages te verwerken. Iedereen trekt een verhaal op gang en we weten dat in de laatste hoofdstukken alles netjes op orde komt, al verdwijnen onderweg een reeks bekende gezichten.



De rode draad in Bleak House is dus het recht. Maar er is een probleem: het lijkt alsof Dickens niet houdt van het recht, en nog minder van advocaten. In heel wat van de romans van Dickens krijgen we geen al te fraai beeld van de advocaat. Neem nu de gedachte van de advocaat Vholes, een figuur die namens Dickens lijkt te spreken:

“The one great principle of the English law is, to make business for itself. There is no other principle distinctly, certainly, and consistently maintained through all its narrow turnings. Viewed by this light it becomes a coherent scheme, and not the monstrous maze the laity are apt to think it. Let them but once clearly perceive that its grand principle is to make business for itself at their expense, and surely they will sease to grumble.”

In dit fragment toont Dickens ons waarom zijn boek verplichte lectuur is voor wie zich wil verdiepen in de relatie tussen advocaat en cliënt.  Vholes doet valse beloftes over het verloop van de zaak, drijft ze  nodeloos op de spits en verliest alle professionaliteit door over zaken uit zijn privéleven te vertellen.

Als de cliënt zich vragen stelt over de afloop van de zaak gaat hij opnieuw in de fout. Iedereen zou hem dan doen afzien van verder procederen. Vholes stelt echter : “This desk is your rock”. (Een verwijzing naar Mattheus 7, 24-25). Men is ook een beetje wereldvreemd. Zo is de klerk, Mr. Guppy bij zijn huwelijksaanzoek aan één van de hoofdpersonages, Esther Summerson, zeer onhandig door eerst zijn financiële toestand te omschrijven en vervolgens tot de slotvraag te komen: “Would you be so kind as to allow me (as I may say) to file a declaration – to make an offer.”


Een andere advocaat in deze roman, mr. Tulkinghorn , bezorgt je ook koude rillingen. Zijn opdrachtgever, de steenrijke grootgrondbezitter  Sir Leicester Dedlock, neemt hem zodanig in vertrouwen dat hij amper nog zicht heeft op zijn zaken. “ He is surrounded by a mysterious halo of family confidences; of which he is known to be the silent depository.” Als mensen uit zijn omgeving één of ander te verbergen hebben dan neemt hij beslissingen in het belang van zijn opdrachtgever. Zonder deze te contacteren.

Neen, eens je een rechtzaak aangaat of er in betrokken werd, dan zijn er voor Dickens geen winnaars. Of zoals hij stelt in het eerste hoofdstuk: “Suffer any wrong that can be done you, rather than come here!” Een verwijzing naar Dante (Inferno Canto III): “Laat af van alle hoop, gij die hier binnentreedt.”

Bleak House lezen is alsof je zelf plaatsneemt in een negentiende eeuwse Engelse rechtbank.
Voor een rechtshistoricus is het dikwijls onmogelijk om de atmosfeer weer te geven van een rechtssyteem. Op basis van bronnen kan je een analyse maken, maar hoe het systeem in werkelijkheid functioneerde is moeilijker te achterhalen. Met Dickens keer je terug in de tijd. De beschrijving van het gebeuren in de Court of Chancery is levensecht. Dit doet hij ook in een andere roman: “The Posthumous Papers of the Pickwick Club”. Legendarisch is hier de zaak Bardell versus Pickwick. Samuel Pickwick wordt hier door zijn hospita gedagvaard. Een bepaald voorval wordt verkeerdelijk als een huwelijksaanzoek beschouwd.

Is Dickens dan de grote rechtshistoricus? Een vraag die opgeworpen wordt door de rechtshistoricus William S. Holdsworth in zijn boek: “Charles Dickens as a Legal Historian”. Dickens was in ieder geval een bevoorrecht getuige als voormalig klerk in een advocatenkantoor en later zelf als gerechtelijk verslaggever. Toch maakte de schrijver wel eens fouten. Na de zelfdoding van haar man erft de weduwe Quilp in The Old Curiosity Shop zijn volledig vermogen. Dit is echter niet juist: zelfdoding was toen strafbaar en volgens het  Engels recht kon je niet erven van een crimineel. Waarom deze fouten? De romans van Dickens waren een beetje bandwerk die eerst in afzonderlijke delen werden uitgebracht. Zo ook bij Bleak House. Twintig delen (20)  tussen maart 1852 en september 1853 in het tijdschrift “Household Words”, dat verscheen onder eindredactie van Dickens zelf. Dickens was ondertussen nog actief als journalist voor dit tijdschrift. Je zou voor minder enkele details bewust of onbewust vergeten.

Maar wat dan met die houding tegenover het recht? Moest Dickens niets van het recht weten? Had hij dezelfde visie over het recht als mr. Bumble in de roman Oliver Twist (“the law is a ass”)?  Dit valt misschien toch te nuanceren. Meestal is in de romans van Dickens het hoofdpersonages het slachtoffer van één of andere slechterik. In Bleak House is de slechterik de “Court of Chancery”, maar eigenlijk is het de overheid.  Dickens wou de woordvoerder zijn van de gewone man. Zijn proza was zijn forum. Zelf had hij een poos als twaalfjarige in de fabriek moeten werken toen zijn vader werd opgesloten wegens schulden. Een thema dat regelmatig terugkeert in zijn werk.

Dickens maakt zich zorgen over het vooruitgangsdenken, de dictatuur van de winst eist zijn tol. Het feit dat de mensen vervreemd zijn van het recht is tekenend voor de toestand van het land. Het recht staat symbool voor kerk en overheid. Dickens lijkt de maatschappij een spiegel voor te houden. “…It is a deadened world, and its growth is sometimes unhealthy for want of air.” Het systeem draagt niet bij tot een betere en rechtvaardige wereld. Het sociaal contract is doorbroken. Dickens was een pleitbezorger van de zogenaamde “social gospel”: je verkoopt je boodschap maar als er eerst iets aan de levensomstandigheden van de bevolking wordt gedaan.  

Maar het recht is niet zo slecht. Zo geeft een veroordeelde teruggekeerde dwangarbeider in de roman “Great Expectations” te kennen: “ My Lord, I have received my sentence of Death from the Almighty, but I bow to yours.” Dickens vertrouwde het recht wel degelijk, hij had met succes een zware procedure gevoerd voor de Court of Chancery in een zaak omtrent auteursrechten. Maar als observator had hij uiteraard zijn bedenkingen over het systeem.

Wat is de boodschap van Dickens die we kunnen onthouden? Hij waarschuwt dat men in het rechtsysteem door de ingewikkelde procedures, laksheid van sommige van zijn actoren en valse beloftes van advocaten niet altijd de gehoopte resultaten kan behalen; het moreel kompas slaat op hol. De actoren van het recht hebben een belangrijke rol te vervullen.

Het vertrouwen dat men krijgt mag men niet misbruiken.

(Dit was een verbeterde versie van een tekst die ik had voorbereid voor een panelgesprek “Verzen, vertelsels en verdragen – over recht en literatuur” te Leuven op 28 maart 2018. Organisatie van de Vlaamse Juristenvereniging).

Hieronder volgt een vrije vertaling naar het Engels.


Law and Bleak House. A logical connection.