De kievit - Sake P. Roodbergen

Bij het aanrijden van Volendam, onze vakantiebestemming (juni 2019), zag ik in een veld een belangrijk aantal kieviten ( ja met één 't' !!). 'Die zien we in Vlaanderen toch veel minder' was de bedenking. Ik dacht dan ook dat het boekje over deze vogel in de degelijke 'Vogelserie' van uitgeverij Atlas de ideale vakantieliteratuur zou worden. Of beter....."daarin is precies vermeld - hoe het met de kievit is gesteld". Toch? 

In het eerste deel van werk geeft de auteur een overzicht van de leefwereld van deze vogel. De kievit (Vanellus vanellus) is een plevierachtige, overwegend zwart-wit van kleur met toch wel groene glans.  Opvallend is de kuif. Biotoop betreft akkers, weiden en weilanden. Ze zoeken hun voedsel (ongewervelden maar ook in mindere mate plantaardig materiaal zoals zaden) tussen de vegetatie en op de bodem. Uiteraard leren we weer een paar begrippen bij. Dat is zo typisch aan het 'out of the box'-lezen. Moet men af en toe eens doen. Je kan toch niet blijven de grote klassiekers of wat de trend is lezen. De auteur heeft het bijvoorbeeld over kleptoparasitisme of voedselparasitisme. Kieviten zijn er dikwijls het slachtoffer van, meestal is de kokmeeuw degene die de kievit zijn pasgevangen prooi ontfutselt. Tijdens mijn vakantie zag ik ook zo'n geval van kleptoparasitisme waarbij een roofvogel (valkachtige) slachtoffer was van opdringerige - ik dacht - eksters die hem zijn/haar prooi afnam. Fascinerend om te zien. 

Verder krijgen we uitgebreid verslag van een belangrijk punt van discussie in Nederland over deze vogel: het zoeken en rapen van het kievitsei. De kievit wiens nest werd beroofd gaat meestal kort nadien over tot het opnieuw leggen van eieren: een vervolglegsel (weer zo'n woord !).  Deze traditie vormt het voorwerp van een uitvoerige discussie waar de auteur naar mijn oordeel net iets te lang op ingaat.

Al bij al is er een somber verhaal hoor. De kievit komt steeds minder voor in Nederland. Eén van de oorzaken is de weidevogelpredatie. Een 'hoofdpijndossier' volgens de auteur. De grote 'schuldige' is de vos die regelmatig opduikt in de broedgebieden van de kievit (en ook de grutto) en dan lelijk huishoudt. Onderzoek wijst uit dat bijna de helft van de weidevogelpredatie (45 %) toegeschreven kan worden aan de vos. 

Maar de grootste vijand is zoals steeds de mens.  In het algemeen is het reeds zo dat er een belangrijk verlies is in de insectenfauna. Intensivering van de agrarische bedrijfsvoering, massaal gebruik van landbouwgifstoffen, het toenemend verkeer en de aanleg van nieuwe (auto)wegen, stikstofneerslag vanuit de lucht en lichtvervuiling in de nachtelijke uren zijn de belangrijkste oorzaken. Dit heeft uiteraard drastische gevolgen voor het ecosysteem. Insecten zijn de voedselbron voor de vogels. Somber verhaal hoor! 

Ergst lijken de gevolgen van de neonicotinoïden (weer zo'n woord - neonics voor de kenners), verzamelnaam voor chemische stoffen. Ze werken voor insecten verstorend op het functioneren van de hersenen, het zenuwstelsel en het hormoonsysteem. Desoriëntatie, verlamming en uiteindelijk de dood zijn het gevolg. Uiteraard heeft dit ook zijn gevolgen voor de waardevolle insecten - bijvoorbeeld voor de bestuiving en de vrucht- en zaadverspreiding. 

In ieder geval is er een daling van de soort in Nederland. En daar zien we ze nog! In de omgeving van Volendam zag ik er af en toe wel wat (zie in deze bijdrage hierbij door mij genomen foto).

Er is dus slecht nieuws. De auteur introduceert trouwens een nieuw woord dat mij altijd zal bijblijven:

" De verarming is duidelijk en plattelanders signaleren die verarming. Als Anneke en ik in het voorjaar 2016 over de Leppedijk, binnendoor zoals wij dat noemen, naar Grou rijden of fietsen, signaleren wij telkens een doods landschap. Geen enkel geluid van welke weidevogel ook verbreekt de akelige, onheilspellende stilte. Onherkenbaar vergeleken met pakweg tien jaar geleden. Geen enkel geluid van roepende, baltsende weidevogels, geen weidevogel die zich in de lucht vertoont. De bewustwording snijdt ons door de ziel; het doet werkelijk pijn, landschapspijn." 

Dit was ook de gedachte tijdens vakantieloop- en fietstochten. Ik zag wel vogelsoorten die ik in Vlaanderen nog niet heb gezien (bijvoorbeeld de grutto en de rietgors) maar ook groene vlakten. Soms bij valavond eens een paar kieviten....landschapspijn. Eerlijk...in Vlaanderen heb ik dat gevoel (nog) niet gehad. 

Dit is de verdienste van dit boek. Het lezen van deze monografie over deze ,voor Nederland, iconische vogel heeft mij tijdens deze (te) korte vakantie toch wat aan het denken gezet. Discussies over spijbelen en/of betogen voor een beter klimaat. Ik ging ze de afgelopen winter in een neiging tot gedisciplineerde objectiviteit uit de weg. Sommigen vonden het een opgedrongen vorm van bakfietsenromantiek. En de foto's van afval die men achterlaat in de festivalweides op sociale media vond ik een beetje hautain - neen?  Er is wel degelijk iets mis met het klimaat. Wij laten voor deze toekomstige generatie een puinhoop achter. We zouden deze bezorgdheid dus best niet veroordelen.

---

De kievit is uitgegeven door 'atlas contact' (2018) in de zeer degelijke Vogelserie. Omslagbeeld is van Elwin van der Kolk. Het boek is onder de titel 'De ljip' in het Fries verschenen bij uitgeverij Wijdemeer. 

Femke Vindevogel – Confituurwijk

Kennen jullie de film : ’ Bienvenue chez les Ch'tis’, een Franse film uit 2008 geregisseerd door Dany Boon. Het verhaal gaat over een directeur van een postkantoor die graag aan de Côte d'Azur wil wonen.Hij vraagt een overplaatsing maar men betrapt hem op een leugen bij de aanvraag.  Gevolg een gedwongen overplaatsing naar het noorden van Frankrijk. De ‘zuiderlingen’ hebben allerlei vooroordelen over hun landgenoten. Ze zijn dom, niet verstaanbaar, dronkaards…nu ja op het eerste zicht is dat wel een beetje zo. Maar gaandeweg ontdekt het hoofdpersonage dat die eerste indruk, die vooroordelen toch wat moeten bijgesteld worden.

Aan dit gegeven deed het boek ‘Confituurwijk’ van Femke Vindevogel mij denken. Marie De Geest verhuist na de dood van haar vader noodgedwingen van een riante woning naar een sociale woonwijk, de gevreesde ‘Confituurwijk’.

“Voor me ontrolde zich de Confituurwijk. Er waren geen bochten of zijstraten. Alles was symmetrisch. Voortuinen van ros gras, perceeltjes botanisch verdriet, opgesmukt met onkruid, pisbloemen, geschilderde karrenwielen en ankers. In één tuintje was het gras onzichtbaar, zo dicht stonden de tuinkabouters er opeen. Netjes in rijen, een terracottaleger met puntmutsen.”

Zij maakt er kennis met de buurtbewoners. Erg welkom is ze er niet en haar oefensessies blokfluit voor een belangrijke auditie worden ontregeld door de buren die eerder houden van Vlaamse schlagers. Mens en dier doorbreken regelmatig de stilte. 

En ondertussen moet ze het verdriet over het heengaan van haar vader en een moeilijke jeugd nog zien te verwerken. Een neiging tot obsessief-compulsief verdrag moet regelmatig overwonnen worden.

Dan is er nog de dominante figuur ‘Pa Vetstaart’ die wel vrij brutaal te keer gaat als hem iets niet zint in de buurt. Marie verweert zich wel, bakent haar territorium af, maar dat is niet gemakkelijk in een wijk waar alles gezien en gehoord wordt.

In de Confituurwijk blijkt ook nog een oude schoolvriendin, Sam, te wonen. Tussen hen ontwikkelt er zich een complexe liefde.

Bij momenten enorm grappig maar ook ontroerend. Je proeft het verdriet van Marie. Wanneer breekt ze? En hoe? 

Botsing van twee werelden: de dochter van een huisarts - die een toch wel gans andere opvoeding kreeg en de bewoners van de Confituurwijk.  Sociale armoede in het kwadraat. Andere waarden en normen. 

Zo juist en pakkend omschreven in dit verhaal. Zo herkenbaar Vlaams. Wil je iets meer weten over het ontstaan van de Vlaamse identiteit: lees Louis Paul Boon (zeker Het Geuzenboek). Wil je weten hoe het ondertussen zit met Vlaanderen. Lees dan zeker ook dit boek.

Verder ook een knappe schrijfstijl en opbouw van het verhaal. Stream of consciousness op z'n Vlaams. Virginia Woolf aan de E40.

Wat een debuut!  

----

Uitgegeven door de uitgeverij Van Oorschot.  

The Hearth of Midlothian.

Sir Walter Scott: auteur of (rechts)historicus?

Het verhaal

Er zijn in deze roman van Sir Walter Scott (1771-1832) twee verhaallijnen. Enerzijds is er de zogenaamde "Porteous affair" en anderzijds volgen we de belevenissen van ene Jeanie Deans die een voettocht onderneemt van Edinburgh naar Londen om aldaar genade te vragen voor haar ter dood veroordeelde zus. 

In 1736 braken er bij de executie van een smokkelaar rellen uit te Edinburgh. De leider van "City Guards", kapitein John Porteous, beveelt zijn troepen om het vuur te openen op het volk. Verschillende personen werden hierbij gedood. Hij wordt op zijn beurt door een Schotse rechtbank ter dood veroordeeld. Zijn executie gaat echter niet door omwille van een genademaatregel. Dit resulteert in een volksopstand waarbij de "Old Tolbooth", gevangenis waar Porteous was opgesloten wordt bestormd. Deze plaats is ook gekend als "The Heart of Midlothian". Porteous wordt vervolgens gelyncht. Deze volksopstand wordt meesterlijk beschreven door de auteur.

Bij de bestorming blijkt dat de leider van de opstand, ene Robertson, op zoek is naar zijn geliefde, Effie Deans. Deze is er eveneens opgesloten wegens een beschuldiging van kindermoord. Effie weigert echter gebruik te maken van de kans om te ontsnappen.

De zus van Effie, Jeanie Deans, besluit te voet naar Londen te gaan om aldaar dus genade aan de Koning te vragen voor haar zus.  

Sir Walter Scott: een uitdaging!? 

Al heel wat van deze auteur gehoord en films gezien gebaseerd op zijn werk (Ivanhoe, Rob Roy..), maar nog niets van gelezen. Sir Walter Scott (1771-1832) werd geboren te Edinburgh alwaar hij later ook naar de universiteit ging. In 1792 werd hij 'advocate' (barrister) en vanaf 1799 tot aan zijn overlijden was hij magistraat (1799: Sheriff Depute for the County of Selkirk, 1806 :Clerk of Court of Session). Hij was initieel ook actief als dichter. Later begon hij romans te schrijven. In 1814 publiceerde hij, anoniem, zijn eerste roman : Waverley. Er volgden er heel wat meer. Voorts schreef hij ook kortverhalen en was nog actief als criticus.

Het lezen van dit boek, oorspronkelijk gepubliceerd in 1818, was toch wel een opgave. Scott is gek op geschiedenis. Hij wil alles zeer uitvoerig tot in het detail omschrijven. Of zoals hij stelt in deze roman (hoofdstuk XVI):

" Like the digressive poet Ariosto, I find myself under the necessity of connecting the branches of my story, by taking up the adventures of another of the characters, and bringing them down to the point at which we have left those of Jeanie Deans."

Er zijn ook tal van verwijzingen naar historische gebeurtenissen. In een latere versie voegde Scott daar nog verklarende voetnoten aan toe. In de uitgave die ik heb gelezen (Oxford World's Classics - aanrader!!) zijn er dan nog voetnoten van de editor (Claire Lamont van de universiteit New Castle). Van 'close reading' gesproken.

Dit heeft mij niet ontmoedigd. Het was een snelcursus Schotse geschiedenis. Zelfs af en toe een vreemde geschiedenis, bijvoorbeeld over spoken : '...it may be necessary to notice, that the old house of Dumbiedikes had, according to report, been long haunted by a Brownie, one of those familiar spirits, who were believed in ancient times to supply the deficiencies of the ordinary labourer - "Whirl the long mop, and ply the airy flail" '.

Dan is er nog het Schots. Sterk lijkend op het Engels maar soms toch zo verschillend. Gelukkig is er bij deze uitgave een glossary. Af en toe zijn er in dit Schots zelfs elementen die wijze op invloed van het Nederlands ('kirk' voor church, 'sea-maws voor sea-gulls).

En toch vond ik het een zeer aangename kennismaking met het werk van deze auteur. Vooral omwille van het gegeven dat er ook hier rechtshistorische elementen zijn.

Sir Walter Scott als rechtshistoricus.

Net als Charles Dickens' Bleak House zijn er belangrijke rechtshistorische elementen verwerkt in deze roman. Claire Lamont heeft ook uitstekend werk geleverd door in de voetnoten één en ander nog eens te verduidelijken. Ze maakte voor deze juridische elementen onder meer gebruik van nota's die omtrent de romans van Scott werden gemaakt door Lord Normand (1884-1962), Lord Justice General of Scotland en President of the Court of Session.

Het is vooreerst nuttig om te weten dat alhoewel Schotland en Engeland sedert 1707 werden samengevoegd door de 'Treaty of the Union' het Schots privaat recht verder onder invloed bleef van het Romeins recht, of beter Ius Commune.

Dit was ingevolge het gegeven dat er een assimilatie was vanaf 1707 van het publiek recht, in tegenstelling tot het privaat recht. Daar kon enkel een wijziging komen 'for the evident utility of subjects of Scotland'. Onder andere op basis van dit principe ging men eerder, dan een beroep te doen op het Common Law bij bepaalde lacunes, op zoek naar de oplossing bij andere gemengde rechtstelsels zoals het Zuid-Afrikaans recht of dat van de staat Louisiana.

Indicaties van de invloed van het Romeins recht vinden we op verschillende plaatsen terug in deze roman. Zo is er de uitspraak van een slachtoffer van een ongeval met een postkoets :

"After some altercation, in which something was said upon the edict Nautae, caupones stabularii, the coach went off, leaving the learned gentlemen to abide by their action of damages."  

Dit edict 'Nautae caupones stabularii' betreft een vermoeden van aansprakelijkheid die afkomstig is van een edict van de praetor (recht ontwikkeld door de praetor - soort van Minister van Justitie bij de Romeinen) omschreven in de Digesten (( nr. 4.9.1.)  (Digisten vormen een onderdeel van de Corpus Iuris Civilies - compilatie van het Romeins recht opgetekend in opdracht van keizer Justinianus (482/483-565) geciteerde verwijzing door Ulpianius).

Net als Dickens beschrijft Scott een rechtsprocedure. Hij neemt je mee in de tijd. Scott verklaart echter nog uitvoeriger het recht en hoe men hiermee omgaat. We leren echt iets van het oude Schotse recht. Zo is er op gegeven moment sprake van een "Doomster". Dit was de officier in de rechtbank die de doodstraf aankondigde, of zoals Scott zelf in een voetnoot verklaarde: 'The name of this officer is equivalent to the pronouncer of doom of sentence (..)'.

Heel wat is er te doen omtrent een wet die een vermoeden van kindermoord voorzag wanneer een moeder haar zwangerschap aan niemand kenbaar had gemaakt en haar kind sterft bij de geboorte (uit  :  voetnoot 23 van Scott Scottish Statute Book, anno 1690, chapter 21...). De jury was in dat geval verplicht de doodstraf uit te spreken. Scott laat het hier tot een confrontatie komen tussen deze harde wet (het recht) en de twee zussen (rechtsubject). Jeanie kan namelijk het leven van haar zus redden door te liegen wanneer ze als getuige wordt ondervraagd. Maar daar komt het probleem van de eed (The solemn oath, - 'the truth to tel, and no truth to conceal, as far as she knew or should be asked,' was then administered by the Judge 'in the name of God, and as the witness should answer to God at the great day of judgment'...(religie/geweten). Prachtige passage in dit boek!

Een aanrader voor iedere rechtshistoricus....Sophocles zijn Antigone in een ander tijdperk!

--

...voor invloed Romeins recht consulteerde ik ook 'Scotland as a Mixed Jurisdiction' in William M. Gordon, 'Roman law, Scots law and legal history. Selected essays.' Edinburgh studies in law, Edinburgh, 2007.  

Muziek en literatuur : Anna Enquist - Contrapunt.

(opgelet spoiler alert)

Het kan in de betere boekhandel niet meer ontbreken: een afdeling met muziekliteratuur. Net zoals het wandelen en de natuurbeleving de nodige literaire aandacht krijgt. Als we dan even onthaasten doen we het compleet!

En dan volgt hier een aanbeveling voor degene die graag vertoeven in deze afdelingen (als bezoeker of inkoper): Contrapunt van Anna Enquist. In dit boek laat deze Nederlandse auteur muziek en verdriet elkaar ontmoeten. Het verhaal gaat over een moeder (naamloos) die terugblikt op hoe ze het ouderschap heeft beleefd. Een doodgewoon Hollands gezin. Vader muzikant, moeder in het onderwijs, een zoon en dochter. Het is de relatie moeder-dochter die op pakkende wijze wordt omschreven. Van bij de geboorte tot en met de noodlottige afloop.

" Zien hoe je eigen kind zich beweegt in de wereld buiten het gezin veroorzaakt gemengde gevoelens. Het past niet, denkt ze, dansen gebeurt in de huiskamer, zoals vroeger toen ze een baby'tje was en ik haar, zwierend door de kamer, op de arm hield. Niet met vreemden, niet onder leiding van een ander die haar nauwelijks kent. Is ze gewapend?"

Doordeweekse en voor een ouder herkenbare voorvallen komen aan bod.

"De vader brengt het meisje weg op de eerste schooldag. Met de nieuwe rugzak op schoot zit ze op de voorbank van de auto in haar pas aangeschafte, iets te grote blauwe jas. De moeder neemt het gezichtje tussen haar handen, ze kust haar moedige kind en zwaait de auto na.

'Stop maar op de hoek,' zegt de dochter. 'Ik loop wel verder.' "

En dan is er de muziek. Johan Sebastian Bach. Hoe begin je aan dit werk van deze componist waarvan Maarten 't Hart ooit stelde :

" In het rijk der muziek zijn twee componisten die, om 1 Samuel 10 vers 23 te parafraseren 'van den schouderen opwaarts groter zijn dan al het volk rondom hen.' Torenhoog steken Bach en Mozart uit boven hun componerende leeftijdgenoten."

Reeds enige tijd probeer ik deze componist te doorgronden. Zonder echt groot plan neem ik af en toe kennis van een bepaald werk. Wel dit boek is de ideale introductie. Naast dit verhaal van het opgroeien van de dochter ervaren we hoe de 'moeder' de Goldbergvariaties van Bach opnieuw tracht te spelen. De auteur verwerkt hier een tragische gebeurtenis. In 2001 kwam haar dochter om het leven toen zij op haar fiets werd aangereden door een vrachtwagen (dodehoekspiegel-ongeluk).

Deze Goldbergvariaties (BWV 988) bestaan uit een instrumentele aria gevolgd door dertig veranderingen waarna de aria wordt herhaald. Bach schreef dit werk voor klavecimbel al wordt dit (ook in dit verhaal) ook uitgevoerd op de piano.

" Een uur lang had de vrouw aan de canon gewerkt. Ze had de heldere bovenste stevig neergezet en zorgde dat de tweede stem, een terts lager, een maat later, een fractie zachter, schuchter volgde. Hoewel de stemmen met elkaar in harmonie waren vielen ze nooit echt samen; de tweede bleef een wat zorgelijk commentaar op de eerste."

Er zijn verwijzingen naar andere uitvoerders, de kwestie van interpretaties en subtiele verschillen. Bach heeft de muziek een geschenk gegeven. Steeds opnieuw kan men gissen hoe het moet gespeeld worden. Ik heb dit boek gelezen terwijl ik luisterde naar een uitvoering door de Hongaarse pianist Jenő Jandó, maar er zijn uiteraard zovele andere uitvoerders. Door het internet kan je al gauw andere uitvoeringen beluisteren. Ongelooflijk wat een verschillen van tempo, intensiteit en klank.                 

Maar het is en blijft een boek over de relatie van een ouder tot zijn kind. Kinderen komen er niet met een gebruiksaanwijzing. Het is als een muziekstuk dat er ligt en dat je moet kunnen spelen terwijl je als ouder amper een noot muziek kent. Je maakt fouten, je zet ze recht, probeert opnieuw, je ondergaat de invloed van de buitenwereld en probeert hier op in te spelen. Maar bovenal moet je de mooie momenten koesteren. 

Dank aan Anna Enquist voor dit boek. Dank voor deze introductie en begeleiding bij mijn ontdekking van de componist Johan Sebastian Bach. Maar vooral dank om ons te herinneren aan het mooiste geschenk dat men kan krijgen : ouderschap. 

--

Citaat van Maarten 't Hart komt uit 'Johan Sebastian Bach'. Reeks essays over de componist verschenen  bij 'De Arbeiderspers'

Contrapunt verscheen eveneens bij 'De Arbeiderspers' 

Middle England

Middle England – Jonathan Coe

Jonathan Coe laat ons via de personages uit twee eerdere romans (‘The Rotter’s Club’ en ‘The Closed Circle’) kennis maken met een Verenigd Koninkrijk dat afstevent op het EU-referendum. Het verhaal speelt zich af tussen 2010 en 2018.

Voor het continent was het resultaat van dit referendum een beetje vreemd. Hier zien we het resultaat beetje bij beetje aankomen. De auteur lijkt je duiding te geven waarom mensen een bepaalde keuze hebben gemaakt. Voor de ‘achterblijvende’ verbaasde Europeaan is dit boek dus een aanrader hoor.

Benjamin Trotter, één van de hoofdpersonages in de andere romans, leeft teruggetrokken op het platteland. Zijn voornaamste bezigheid is het mijmerend verwerken van een mislukte liefdesrelatie en het schrijven van een zeer lange roman. Het overlijden van zijn moeder is blijkbaar het kantelmoment. Zijn vader, Colin, blijkt constant aandacht nodig te hebben. Deze stugge man lijkt degene te zijn die ons de vragen en ergernissen weet te duiden die 'brompotten' in het hart van de Engelse samenleving :

“ What I don’t understand is, where it’s going to end? How we can keep going like this. We don’t make anything any more. If we don’t make anything then we’ve got nothing to sell, so how…how are we going to survive?”

Lois heeft het nog steeds moeilijk een tragisch voorval uit de jaren ’70 te verwerken. Haar geliefde kwam op gewelddadige wijze om het leven. Haar huwelijk met Christopher verloopt stroef. Hun dochter Sophie, een universitair docent, lijkt meer geluk te hebben in de liefde.   

De vriend van Benjamin, Doug Anderton, is als journalist een echte ‘armchaired’ observator en criticus van de regering van premier Cameron. Zijn grootste zorg is zijn opgroeiende progressieve dochter. Wanneer hij een relatie krijgt met een parlementslid van de conservatieve partij blijven de verwijten niet achterwege. Dan is er nog Charlie Chappell, oude schoolvriend van Benjamin. Tragisch figuur die tevergeefs aan de kost tracht te komen als clown door allerlei feestjes op te vrolijken.  

Met deze en nog een reeks andere nevenpersonages gaat Coe aan de slag en gebruikt ze dus om de periode voor en na het Britse EU-referendum te omschrijven. Enkele historische gebeurtenissen komen daarbij aan bod. De beschrijving van de openingsceremonie van de olympische spelen van Londen en hoe de auteur dit verwerkt in zijn verhaal is meesterlijk.

”Wat gebeurde er met het land?” De personages vragen het zich bij momenten zelf af. Ik heb in ieder geval kennis gemaakt met een ander land en met een auteur waarvan ik tot op heden nog niets heb gelezen. Schande!  

Je hebt wel wat kennis nodig van de Britse politiek. Een aanrader evenwel.

---

Adieu to old England, adieu

And adieu tos ome hundred of pounds

If the world had been ended when I had been young

My sorrows I’d never have known

(Passage uit een  lied, Audieu to old England, van Shirley Jones. Komt ook ter sprake in deze roman)